A changing paradigm for aid: Implications for Norway. Frokostmøte 2: Towards a new consensus in aid policy?

29. mars: Mot ein ny konsensus i bistandspolitikken?

Er det i ferd med å utvikla seg ein ny konsensus i bistandspolitikken? Dette var problemstillinga for andre møte i serien ”Changing Aid”, arrangert i Håndverkeren 29. mars av Polyteknisk forening, med støtte av UDs Refleksprosjekt.

Hovudinnleiar var den norske forskaren og bistandskritikaren Asle Toje, med journalist Sten Inge Jørgensen frå Morgenbladet som kommentator. Det felles utgangspunktet var artikkelen ”The Post-Washington Consensus” av Nancy Birdsall og Francis Fukyama i siste utgåve (mars/april) av Foreign Affairs. Tojes innlegg var utforma som ein historisk gjennomgang av den internasjonale bistandsdebatten (sjå vedlagte ppt-presentasjon).

Toje hevda mellom anna følgjande:

• I gjevarlanda har bistand alltid vore grunngjeven dels med moralske argument (altruisme) og dels med eigeninteresse. Vektlegginga av argumenta har variert over tid.
• Brandt-kommisjonen frå 1977 la vekt på den moralske plikta til å gi utfrå opplyst eigeninteresse. Ein gjekk bort frå satsinga på infrastrukturprosjekt som hadde dominert på 50- og 60-talet og over til ein idé om at det var nok å ”dumpa” pengar på utviklingsland for å oppnå utviklingseffektar.
• Så kom den neoliberale Washington-konsensusen basert på laissez-faire-tenking og stor entusiasme for å støtta det sivile samfunnet. I Noreg medverka dette til at det i dag er over 300 frivillige organisasjonar som driv med bistand.  Dette i sin tur førte til ei revitalisering av den altruistiske bistanden, med Live Aid-konsertar, stor auke i bistandsbudsjetta osv.
• Likevel er det framleis heilt uavklart om bistand faktisk verkar, dvs. fører til økonomisk vekst (sjå linjediagram i lysbilde 5 i vedlagte presentasjon). Mykje tydar på det motsette, ved t.d. at budsjettbistand undergrev behovet for effektiv skattlegging og dermed i siste instans demokratisering (her viste Toje til det gamle amerikanske slagordet ”no taxation without representation”). Afrikanske skribentar som Dambisa Moyo har derfor kritisert bistanden. Når land som Tanzania likevel framleis er sterkt bistandsavhengige, er det fordi det er ”vanskeleg å takka nei til gratis pengar”.
• Monterrey-konsensusen på FN-toppmøtet om utviklingsfinansiering i Monterrey, Mexico i 2002 bygde vidare på Washington-konsensusen ”med hensyn til et enøyd fokus på handel og avhengighet av eksternt tilført profittsøkende kapital” (lysbilde 7).
• Det er overraskande lite evaluering av norsk bistand, og det som blir gjort er lite einskapleg. Den kvantitative tilnærminga frå Paris-agendaen har ikkje kome til Noreg ennå.
• Dei seinare åra er prega av motsetningar mellom dei som, liksom Jeffrey Sachs, går inn for ein ”big push” for bistand og utvikling og andre, liksom Dambisa Moyo, går inn for å ”make aid history”. Det er bistandstrøyttleik mellom anna i Noreg. Terje Tvedt har hatt gjennomslag også internasjonalt med sin kritikk mellom anna av at NGOar frå gjevarland påtar seg offentlege oppgåver i mottakarland (jmf Norsk Folkehjelp i Sør-Sudan).
• Noreg har svart med å gi meir til alt og alle. Fleirfoldig dobling av bistandsbudsjettet
• Finanskrisa vart det store jordskjelvet for bistandsdebatten:
• rokka ved Washington-konsensusen
• Kina ny, viktig aktør med vekt på autoritær kapitalisme, infrastruktur-utbygging, neokolonialisme/bilateralisme, gryande proteksjonisme.
• Pr i dag har det ikkje utvikla seg nokon ny konsensus. Den kinesiske modellen har endå til gode å visa seg i stand til å levera utvikling.

Sten Inge Jørgensen stilte seg kritisk til Tojes framstilling av éi evolusjonær linje i bistandsdebatten. Det hadde vore fleire motivasjonar for bistand heile vegen. Han framheva også at det ikkje nødvendigvis i dag er stor avstand mellom Washington og Beijing konsensus. Ingen hadde tatt til orde for å avskaffa staten, men på den andre sida er alle samde om at for mykje byråkrati med bedriftsetablering i t.d. Afrika hindrar nyskaping av arbeidsplassar.  Også Jørgensen meinte at norsk bistand er blitt altfor ufokusert. Bistanden bør reduserast både når det gjeld land og tema, og koordinerast betre med andre gjevarland. Men Solheim hadde eit poeng når han forsvarte dette mellom anna med at bistanden gir politiske kontaktar. Eit dilemma for norsk bistands-establishment nå er dei vellukka eksperimenta med behovsprøvd kontantstøtte til fattige i til dømes Mexico. Til dette trengst det ingen bistandsarbeidarar, og ”kor blir det av staten her?” 

Personleg kommentar: Underteikna reagerte på Tojes ustrukturerte, upresise og til dels feilaktige framstilling (som også gjer det vanskeleg å gi eit samanhengande referat). I eit innlegg gjekk eg i rette med påstandar om at Håkon Lie etablerte bistanden som ”eit kjøttbein han kasta til venstreopposisjonen” (her viste eg til Hans Olav Lahlums nylege biografi, der det framgår at Lie var ein pådrivar for norsk bistand utfrå genuint moralsk engasjement), at det ikkje finst forskingsbelegg for at bistand verkar (eg tilbydde å senda Toje minst tre referansar til slikt belegg), at Dambisa Boyo var nemnt under lysbildeoverskrifta ”Brokete bilde før 2008” (lysbilde 10) når hennar bok Dead Aid faktisk først kom ut i 2010, og at det er ”overraskande få” evalueringar av norsk bistand (her viste eg m.a. til evalueringsdatabasen).

Referent: Tore Nedrebø